Lokacija
Nacionalni park „Šar-planina“ nalazi se u sjeverozapadnom dijelu Republika Sjeverna Makedonija, duž državne granice sa Republikom Kosovo. Park obuhvata značajan dio masiva Šar-planine, jednog od najvećih i najviših planinskih sistema na Balkanskom poluostrvu.
Teritorija Parka prostire se u pravcu sjeveroistok–jugozapad, iznad Pološke kotline, i zauzima površinu od 62.705 hektara. Administrativno, Nacionalni park obuhvata djelove opština Jegunovce, Tearce, Tetovo, Bogovinje, Vrapčište, Gostivar i Mavrovi Anovi.
Zbog svog geografskog položaja, Nacionalni park predstavlja prirodnu prelaznu zonu između kontinentalnih i mediteranskih klimatskih uticaja, što uslovljava veliku raznovrsnost staništa i izuzetno bogatstvo biodiverziteta. Istovremeno, položaj uz međunarodnu granicu daje Parku značajnu ulogu u prekograničnoj zaštiti prirode i uspostavljanju ekoloških koridora na Balkanu.
U okviru Parka nalazi se ski-centar Popova Šapka, koji raspolaže sa tri žičare, više manjih i srednjih ski-liftova i oko 20 km uređenih ski-staza.
Istorijat
Ideja o zaštiti Šar-planine kao područja visoke kategorije zaštite potiče još iz sredine 20. vijeka.
Zbog izuzetnih prirodnih, pejzažnih i bioloških vrijednosti, Šar-planina je rano prepoznata od strane naučne i stručne javnosti kao područje od nacionalnog i međunarodnog značaja. Tokom perioda bivše Jugoslavije izrađene su brojne stručne studije i prijedlozi za zaštitu, ali do formalnog proglašenja nije došlo, uglavnom zbog velike površine, prisustva naselja i tradicionalnih privrednih djelatnosti.
Nakon sticanja nezavisnosti Republike Makedonije 1991. godine, Šar-planina je ponovo istaknuta kao prioritet u nacionalnim strategijama i prostornim planovima zaštite prirode. U narednim decenijama razmatrani su različiti modeli zaštite, ali je proces bio usporen zbog složenih vlasničkih odnosa, ekonomskih interesa i potrebe usklađivanja mjera zaštite sa interesima lokalnog stanovništva.
Konkretnije aktivnosti ka proglašenju Nacionalnog parka započete su nakon 2015. godine, u kontekstu evropskih integracija zemlje i usklađivanja sa zakonodavstvom EU u oblasti zaštite prirode.
U tom periodu izrađene su stručne valorizacione studije, definisane granice zaštićenog područja i predložena zonacija prema stepenu zaštite i dozvoljenim aktivnostima.
Nakon sprovedenih javnih rasprava i uključivanja zainteresovanih strana, 30. juna 2021. godine, Skupština Republike Sjeverne Makedonije usvojila je Zakon o proglašenju dijela Šar-planine za Nacionalni park.
Ovim aktom Šar-planina je postala četvrti nacionalni park u zemlji, sa zaštićenom površinom od 62.705 hektara.
Danas Nacionalni park „Šar-planina“ predstavlja ključni stub nacionalnog sistema zaštićenih područja i osnovu za dugoročno očuvanje jednog od najvrednijih prirodnih dobara države.
Priroda
Flora
Nacionalni park „Šar-planina“ jedno je od floristički najbogatijih područja na Balkanskom poluostrvu. Zabilježeno je više od 1.600 biljnih vrsta, uključujući značajan broj endemskih i reliktnih vrsta. U Parku je registrovano 662 vrste dijatomeja, 1.260 vrsta vaskularnih biljaka, više od 260 vrsta mahovina, oko 500 vrsta gljiva i 160 vrsta lišajeva.
Visokoplaninski predjeli prekriveni su alpskim i subalpskim biljnim zajednicama, dok su niže nadmorske visine pod listopadnim, četinarskim i mješovitim šumama. Oko 75% šuma čine čiste sastojine, pretežno bukve i hrasta. Ostale drvenaste vrste uključuju smrču, jelu, kesten, kleku, planinski javor, kao i endemske i reliktne vrste poput molike (Pinus peuce) i munike (Pinus heldreichii).
Posebno su značajni neki od posljednjih kontinuiranih planinskih šumskih kompleksa na Balkanu, koji predstavljaju staništa rijetkih i osjetljivih vrsta.
Fauna
Šar-planina je stanište izuzetno raznovrsne faune. Registrovano je 56 vrsta mekušaca, gotovo 300 vrsta pseudoskorpija, paukova i rakova, kao i ukupno 1.847 vrsta insekata, uključujući preko 900 vrsta leptira i 160 vrsta tvrdokrilaca.
U slatkovodnim staništima potvrđeno je prisustvo pet vrsta riba, uključujući makedonsku pastrmku. Ova staništa naseljava i 11 vrsta vodozemaca i 17 vrsta gmizavaca, što čini 78,5% nacionalne faune vodozemaca i 47% faune gmizavaca.
Ptice predstavljaju najbrojniju grupu kičmenjaka, sa 128 zabilježenih vrsta, uključujući brojne grabljivice poput orla krstaša, bjeloglavog supa, surih orlova i sivog sokola. Registrovana je i 51 vrsta sisara, među kojima su mrki medvjed, evroazijski (balkanski) ris, divlja mačka, vidra, divokoza, vuk, divlja svinja i crvena lisica.
Geomorfologija i pejzaž
Šar-planina se prostire u dužini od oko 75 km i ima najveći broj vrhova iznad 2.000 m u poređenju sa svim ostalim planinama u Sjevernoj Makedoniji zajedno. Oko 220 vrhova prelazi 2.000 m nadmorske visine, od čega je 41 vrh iznad 2.500 m, a 12 vrhova prelazi 2.600 m. Najviši vrh je Titov Vrv (2.747 m).
Reljef je oblikovan složenim glacijalnim i fluvijalnim procesima, što je rezultiralo gustom mrežom dolina, klisura, kotlina, brzaka i vodopada. Geološku građu pretežno čine paleozojske metamorfne stijene, uz pojave kvarcita, mermera, granitoida i karbonatnih stijena zahvaćenih procesima karstifikacije. Do danas je registrovano oko deset pećinskih ulaza i više vrtača, uglavnom u krečnjačkim područjima doline rijeke Pena.
Znamenitosti
Pored prirodnih vrijednosti, teritorija Nacionalnog parka obiluje kulturnim nasljeđem. Prisutan je veliki broj arheoloških lokaliteta, vjerskih objekata i kulturnih pejzaža, poput tradicionalnih planinskih pašnjaka. Planinska sela karakteriše specifična arhitektura i upotreba tradicionalnih građevinskih materijala.
Šar-planina ima i dugu skijašku tradiciju. Prvi Šarplaninski skijaški kup održan je na Popovoj Šapki 1947. godine, što ga čini najstarijim međunarodnim skijaškim takmičenjem u balkanskom regionu.
Turizam
Turizam predstavlja jedan od ključnih sektora sa najvećim potencijalom za održivi ekonomski razvoj. Šar-planina nudi mogućnosti za masovne i alternativne oblike turizma. Dugoročna vizija Nacionalnog parka je podrška turističkim aktivnostima sa niskim uticajem na životnu sredinu, uključujući avanturistički, ruralni i prirodni turizam, geoturizam i posmatranje divljih životinja.
Povezanost
Nacionalni park je direktno povezan sa gradovima Tetovo i Gostivar. Uprava Parka nalazi se u Tetovu, oko 45 km od Skoplja i međunarodnog aerodroma. Ski-centar Popova Šapka udaljen je oko 20 km od Tetova. Park raspolaže mrežom asfaltiranih i makadamskih puteva sa regulisanim režimima pristupa.
